ทำไม “คนสูงอายุ” ก็เลยไม่ทราบสึกคันภายหลังถูก “ยุงกัด”?

ในช่วงฤดูร้อนของประเทศญี่ปุ่น ถ้าหากไปนั่งตามใต้ต้นไม้ที่สวนสาธารณะก็ชอบมียุงมากัดได้ง่าย แต่ว่าสิ่งที่น่าประหลาดใจเป็น คนสูงอายุวัยเลยหกสิบกว่าปีจำนวนหลายชิ้นนั่งอยู่ในสวนสาธารณะได้นานโดยไม่รู้เรื่องสึกคันแม้ว่าจะมียุงมากัดซ้ำแล้วซ้ำอีก ชาวญี่ปุ่นเขาสังเกตเห็นในเรื่องนี้และได้ไขข้อสงสัยแล้วด้วย เรามารู้จักกลไกการเกิดอาการคันจากการถูกยุงกัด รวมทั้งหาคำตอบว่าทำไมคนสูงอายุจำนวนมากไม่ค่อยรู้สึกคันภายหลังจากโดนยุงขัดขวาง ร้านพวงหรีด

กลไกการเกิดอาการคันเพราะว่าการถูกยุงกัด
เมื่อยุงดูดเลือดคน ยุงจะปล่อยน้ำลายซึ่งมีโปรตีนประเภทหนึ่งออกมาเพื่อเป็นการป้องกันและไม่ให้เลือดแข็งตัวทำให้สามารถดูดเลือดจากคนขึ้นมาได้ง่าย อย่างไรก็ตาม ร่างกายมนุษย์เราจะสนองตอบต่อโปรตีนในน้ำลายยุงผ่านระบบภูมิคุ้มกัน ซึ่งจะก่อให้รอบๆที่โดนกัดเกิดการบวมแดงรวมทั้งคันขึ้นมา แม้ว่าสุดท้ายอาการบวมจะหายไปแต่ว่าอาการคันยังคงอยู่จนกระทั่งภูมิคุ้มกันจะก่อให้โปรตีนนั้นสลายไป

คนคนละวัยมีการสนองตอบต่อการถูกยุงกัดได้ยังไง
มนุษย์เรามีการสนองตอบของภูมิคุ้มกันต่อโปรตีนในยุงที่ไม่เหมือนกันในแต่ละช่วงชีวิต ในทารก เมื่อโดนยุงกัด เด็กจะไม่รู้เรื่องสึกคันหรือมีอาการบวมแดงรอบๆรอยแผลที่โดนกัด เพราะว่ายังไม่มีปฏิกิริยาสนองตอบทางภูมิคุ้มกันของร่างกาย อย่างไรก็ตาม เมื่อถูกยุงกัดหลายครั้งเข้า ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายจะค่อยๆถูกสร้างขึ้น จนกระทั่งเมื่อไปสู่วัยอนุบาลรวมทั้งประถมศึกษา เซลล์ภูมิคุ้มกันของร่างกายดังเช่น T เซลล์ (T cells) รวมทั้งแมคโครฟาจ (Macrophage) จะจำโปรตีนในน้ำลายยุงรวมทั้งพวกมันจะมารวมกันที่ตำแหน่งที่โดนยุงกัด ส่งผลให้เกิดการบวมแดงขึ้น เด็กๆจะไม่รู้เรื่องสึกคันขึ้นมาในทันทีภายหลังจากโดนยุงกัด แต่ว่าอาการคันจะเกิดขึ้นข้างหลังโดนกัดตรงเวลาข้างหลัง 1-2 วัน เรียกปฏิกิริยาของภูมิคุ้มกันจำพวกนี้ว่าปฏิกิริยาการหน่วงเวลา (Delayed reaction) ซึ่งเป็นระบบภูมิคุ้มกันภายหลังจากยุงกัดที่เกิดในเด็กจำนวนมาก อาการบวมแดงรวมทั้งคันจะหายไปในช่วงเวลาหลายวันจนกระทั่งสัปดาห์ อย่างไรก็ตาม มีข้อควรระวังเป็น ไม่ควรให้เด็กถูกยุงกัดบ่อย เนื่องจากอาจส่งผลให้เกิดการแพ้น้ำลายยุงรวมทั้งส่งผลให้เด็กมีอาการบวมคันรวมทั้งอักเสบที่ผิวหนังได้ ทั้งยังอาจทำให้กำเนิดโรคอย่างไข้เลือดออกได้อีกด้วย

เมื่อโตขึ้นมาอีกรวมทั้งถูกยุงกัด ปฏิกิริยาของภูมิคุ้มกันต่อน้ำลายยุงจะเปลี่ยนไป โดยเมื่อถูกยุงกัดร่างกายจะสร้างอิมมูโนโกลบูลินจำพวก E หรือ IgE ขึ้นมาต้านทานโปรตีนในน้ำลายยุง เมื่อ IgE จับกับโปรตีนที่ปะปนจะก่อให้เกิดการหลั่งสารฮีสตามีน (Histamine) รวมทั้งสารอื่นๆออกมาจากเซลล์ที่เรียกว่า แมสต์เซลล์ (Mast cells) ซึ่งมีตำแหน่งอยู่ที่ผิวหนัง แล้วส่งผลให้เกิดอาการคันรวมทั้งบวมแดงขึ้นมาภายหลังจากโดนยุงกัดในเวลา 2-3 นาที อาการคันรวมทั้งบวมแดงจะบางเบาลงภายในช่วงระยะเวลาราวๆครึ่งชั่วโมง เรียกปฏิกิริยาการโต้ตอบของภูมิคุ้มกันต่อน้ำลายยุงจำพวกนี้ว่า ปฏิกิริยาแบบรุนแรง (Immediated reaction) ทั้งนี้การโต้ตอบแบบ Delayed reaction ก็จะยังเกิดขึ้นด้วย ขึ้นกับภูมิคุ้มกันของแต่ละคน ด้วยเหตุนี้ยุงกัดเพียงแค่ครั้งเดียวก็กระตุ้นให้เกิดอาการบวมคันขึ้นมาโดยทันทีรวมทั้งบางทีอาจจะคันภายหลังจาก 1-2 วันด้วย

เมื่ออายุราวๆ 50-60 ปี รวมทั้งถูกยุงกัดมานับไม่ถ้วน T เซลล์รวมทั้งแมคโครฟาจจะค่อยๆคุ้นกับโปรตีนในน้ำลายยุงรวมทั้งระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายเริ่มไม่ค่อยสนองตอบต่อโปรตีนในน้ำลายยุงแล้ว การโต้ตอบแบบ Delayed reaction จะค่อยๆหายไป คงไว้แต่ว่าการโต้ตอบแบบ Immediated reaction ที่เมื่อถูกยุงกัดแล้วอาการบวมรวมทั้งคันที่เกิดขึ้นจะหายไปภายในช่วงระยะเวลาราวๆ 30 นาที

ในคนสูงอายุที่อายุมากกว่า 60 ปี การโต้ตอบภูมิคุ้มกันแบบ Immediated reaction จะค่อยๆหายไป แต่ว่าร่างกายจะสร้างอิมมูโนโกลบูลินอีกจำพวกขึ้นมาต้านทานน้ำลายยุงเป็น IgG ซึ่งเป็นแอนติบอดีที่มีคุณภาพสูงสำหรับการจับกับน้ำลายยุงรวมทั้งลดความร้ายแรงของโปรตีนในน้ำลายยุงได้เร็วกว่าปฏิกิริยาการโต้ตอบของภูมิคุ้มกันแบบ Immediated reaction จึงทำให้คนสูงอายุไม่มีอาการบวมรวมทั้งคันจากการถูกยุงกัดนั่นเอง

แม้ว่าเมื่ออายุมากขึ้นอาการบวมคันจากการถูกยุงกัดจะน้อยลงจนกระทั่งทำให้คนสูงอายุในประเทศญี่ปุ่นสามารถไปนั่งใต้ต้นไม้ในสวนสาธารณะตอนฤดูร้อนได้อย่างไร้กังวล แต่ว่าสำหรับคนประเทศไทยไม่ว่าจะเป็นช่วงๆไหนของชีวิตเราก็ยังต้องระมัดระวังยุงอยู่ตลอด เนื่องจากยุงเป็นพาหะนำโรคอย่างไข้เลือดออกรวมทั้งไข้มาลาเรีย

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *